Ενημερωτικό δελτίο ΕΟΔΥ - Μάρτιος/Απρίλιος 2026

Οι αλλεργίες στα παιδιά: συχνές, αλλά όχι «απλές»

Γράφει ο κ. Νίκος Παπαδόπουλος, Καθηγητής Αλλεργιολογίας ΕΚΠΑ

Επιδημιολογία & συχνότητα

Οι αλλεργίες αφορούν πολύ μεγάλο μέρος του γενικού πληθυσμού και αποτελούν στις μέρες μας μία από τις συχνότερες χρόνιες μη μεταδοτικές παθήσεις. Στην Ευρώπη εκτιμάται ότι περίπου 150 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν με κάποια αλλεργική νόσο, όπως αλλεργική ρινίτιδα, άσθμα, ατοπική δερματίτιδα ή τροφική αλλεργία, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο οι αλλεργικές παθήσεις επηρεάζουν ήδη πάνω από ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους.

Σε μελέτη καταγραφής σε Κέντρα Υγείας σε όλη την Ελλάδα, που βρίσκεται σε εξέλιξη, περισσότεροι από το 50% των επισκεπτών στα ΚΥ δηλώνουν ότι έχουν προβλήματα επίμονων ρινικών συμπτωμάτων, ενώ πάνω από 20% είναι το ποσοστό των ατόμων με διαγνωσμένη αλλεργική ρινίτιδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι θυμούνται τις αλλεργίες την άνοιξη, όταν η γύρη αυξάνεται και τα συμπτώματα ρινίτιδας ή επιπεφυκίτιδας γίνονται πιο έντονα. Αυτή όμως είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Πίσω από το εποχικό φτέρνισμα μπορεί να υπάρχει χρόνια φλεγμονή, κακός ύπνος, επιβάρυνση του άσθματος και ανάγκη για σωστή διάγνωση και μακροχρόνιο σχέδιο αντιμετώπισης, όχι μόνο για γρήγορη ανακούφιση.

Σε ποια ηλικία ξεκινούν οι αλλεργίες;

Στο μεγαλύτερο ποσοστό τους οι αλλεργίες ξεκινούν στην παιδική ηλικία. Η αλλεργική ρινίτιδα είναι από τις συχνότερες χρόνιες καταστάσεις στα παιδιά και τους εφήβους, με εκτιμήσεις που φτάνουν έως και το 40% σε ορισμένους πληθυσμούς, ενώ στην Ευρώπη έχουν αναφερθεί ποσοστά έως 20% για παιδικό άσθμα, 15% για αλλεργικές δερματοπάθειες και 8% για τροφική αλλεργία. Συχνά μάλιστα τα νοσήματα αυτά συνυπάρχουν ή ακολουθούν το ένα το άλλο.

Επιπτώσεις των αλλεργιών

Οι επιπτώσεις είναι άμεσες και έμμεσες, ατομικές αλλά και κοινωνικές. Δεν περιορίζονται στα γνωστά συμπτώματα (φτέρνισμα, βήχα, φαγούρα ή εξανθήματα). Διαταράσσουν τον ύπνο, τη συγκέντρωση, τη σχολική απόδοση και τη σωματική δραστηριότητα, αυξάνουν τις επισκέψεις σε υπηρεσίες υγείας και επιβαρύνουν την οικογένεια με απουσίες από το σχολείο ή την εργασία. Ενδεικτικό είναι ότι έφηβοι με ενεργά συμπτώματα αλλεργικής ρινίτιδας την ημέρα εξετάσεων έχουν περίπου 40% μεγαλύτερη πιθανότητα απρόσμενης πτώσης στη βαθμολογία τους· η πιθανότητα αυξάνεται έως περίπου 70% όταν λαμβάνουν παλαιότερα αντιισταμινικά που προκαλούν υπνηλία.

Ρόλος κληρονομικότητας & περιβάλλοντος

Οι αλλεργίες επηρεάζονται από την κληρονομικότητα: παιδιά με γονείς ή αδέλφια με αλλεργίες έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εκδηλώσουν και τα ίδια. Ωστόσο η κληρονομικότητα δεν είναι αναγκαία προϋπόθεση. Είναι περισσότερα τα παιδιά που αναπτύσσουν αλλεργία χωρίς οικογενειακό ιστορικό, γεγονός που αναδεικνύει τον σημαντικό ρόλο του περιβάλλοντος: καπνός, ατμοσφαιρική ρύπανση, αλλαγές στη διατροφή, έκθεση σε αλλεργιογόνα, λοιμώξεις και κλιματική αλλαγή μεταβάλλουν το συνολικό φορτίο κινδύνου.

Πρόληψη

Υπάρχουν μέτρα πρόληψης; Ναι, σε επίπεδο πληθυσμού και καθημερινής φροντίδας. Η αποφυγή του καπνίσματος, ιδίως στην εγκυμοσύνη και στο σπίτι, και η μείωση της έκθεσης στη ρύπανση προστατεύουν το αναπνευστικό. Η σωστή φροντίδα του δέρματος, ιδιαίτερα σε παιδιά με έκζεμα, και η έγκαιρη εισαγωγή τροφών στο πλαίσιο της συμπληρωματικής διατροφής από τον 4ο έως τον 6ο μήνα, μπορούν να συμβάλουν στη μείωση τροφικών αλλεργιών. Η Μεσογειακή διατροφή φαίνεται επίσης να συνδέεται κυρίως με λιγότερα συμπτώματα άσθματος.

Αντιμετώπιση των ήδη υπαρχουσών αλλεργιών

Αλλά και για τα παιδιά που έχουν ήδη αναπτύξει αλλεργία, υπάρχουν αποτελεσματικές λύσεις. Η σύγχρονη διαγνωστική επιτρέπει τον ακριβή εντοπισμό των υπεύθυνων αλλεργιογόνων και την επιλογή της κατάλληλης στρατηγικής: εκπαίδευση και αποφυγή όπου χρειάζεται, σύγχρονα φάρμακα, βιολογικοί παράγοντες ή ειδική ανοσοθεραπεία απευαισθητοποίησης. Προϋπόθεση είναι η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων και η σωστή κατεύθυνση των παιδιών και των οικογενειών από την πρωτοβάθμια φροντίδα, τους παιδιάτρους, τους γενικούς και οικογενειακούς γιατρούς και τους φαρμακοποιούς, σε συνεργασία με τους ειδικούς.

Συμπέρασμα

Η πρόληψη, η έγκαιρη διάγνωση και η συνεργασία μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά την υγεία του παιδιού και να μειώσουν τις μακροχρόνιες συνέπειες.

Βρογχικό άσθμα: όλα όσα θα θέλατε να γνωρίζετε

Γράφει η κ. Καλλιόπη Παπαδήμα, Πνευμονολόγος – Εντατικολόγος, Προϊσταμένη Τμήματος Λοιμώξεων του Αναπνευστικού ΕΟΔΥ

Τι είναι το άσθμα

Το άσθμα είναι μια χρόνια φλεγμονώδης πάθηση των αεραγωγών (βρόγχων) ως αποτέλεσμα διαφόρων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένων των γενετικών παραγόντων, των περιβαλλοντικών εκθέσεων και των αλλεργικών αντιδράσεων.

Συμπτώματα

Το άσθμα εμφανίζεται με δύσπνοια (δυσκολία στην αναπνοή), βάρος ή σφίξιμο στο στήθος, συρίττουσα αναπνοή («γατάκια» στο στήθος) ενώ συχνά υπάρχει και βήχας.

Χαρακτηριστικό του άσθματος είναι ότι τα συμπτώματά του εμφανίζουν διακύμανση στο χρόνο και την έντασή τους. Μπορεί δηλαδή να εμφανίζονται νωρίς το πρωί, να μεταβάλλονται από μέρα σε μέρα και από εποχή σε εποχή του χρόνου καθώς και μετά από την έκθεση σε κάποιον εκλυτικό παράγοντα (πχ σκόνη, γύρη λουλουδιών, καπνός τσιγάρου, έντονες οσμές, σωματική άσκηση, έντονο γέλιο, stress, ερεθιστικοί παράγοντες στην εργασία, τροφές, υγρασία και μεταβολές καιρικών συνθηκών κτλ.).

Τα συμπτώματα μπορεί να επιδεινώνονται με τις αναπνευστικές λοιμώξεις ενώ χαρακτηριστικά βελτιώνονται αυτόματα ή μετά από θεραπεία.

Επιπολασμός & στατιστικά

Το άσθμα είναι μια από τις πιο συχνές μη-μεταδοτικές νόσους, εμφανίζεται σε παιδιά και ενήλικες και αποτελεί το πιο συχνό χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Υπολογίζεται ότι επηρεάζει περισσότερους από 260 εκατομμύρια ανθρώπους και ευθύνεται για πάνω από 450 χιλιάδες θανάτους το χρόνο σε παγκόσμιο επίπεδο.

Είναι συχνότερο στις Δυτικές χώρες ωστόσο η θνητότητά του είναι μεγαλύτερη στις χώρες με μέσο ή χαμηλό εισόδημα.

Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι περίπου το 9% του γενικού πληθυσμού πάσχει από άσθμα.

Είναι πιο συχνό στα αγόρια στην παιδική ηλικία  και στις γυναίκες μετά την ενηλικίωση.

Όσον αφορά τη γεωγραφική του κατανομή είναι συχνότερο (10-15%) σε Αττική, Πελοπόννησο και Κρήτη και λιγότερο συχνό (0-5%) σε Βόρεια Ελλάδα και Νησιά. (myasthma.gr).

Παθοφυσιολογία

Στο άσθμα προσβάλλονται οι βρόγχοι, οι αεραγωγοί που μεταφέρουν τον αέρα στους πνεύμονες. Συγκεκριμένα οι αεραγωγοί φλεγμαίνουν, γίνονται δηλαδή ερυθροί και οιδηματώδεις και ο αυλός τους στενεύει.

Επιπλέον, μικροί μύες που περιβάλλουν τους αεραγωγούς συσπώνται και οδηγούν σε περαιτέρω στένωση (βρογχόσπασμο), ενώ παράλληλα αυξημένη παραγωγή βλέννας (πτύελα) αποφράσσει εσωτερικά τους βρόγχους. Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω είναι ο περιορισμός τόσο στην είσοδο όσο και στην έξοδο του αέρα από τους πνεύμονες.

Παράγοντες κινδύνου

Η νόσος παρουσιάζει γενετική προδιάθεση (κληρονομικότητα), είναι συχνότερη σε ατοπικά (αλλεργικά) άτομα, παχύσαρκους και σε παιδιά με προωρότητα ή χαμηλό βάρος γέννησης.

Η εμφάνιση των συμπτωμάτων στο άσθμα προϋποθέτει έκθεση σε εκλυτικούς (ερεθιστικούς) παράγοντες, οι συνηθέστεροι των οποίων είναι:

• Κλιματολογικές συνθήκες (ψύχος, υγρασία) – ρύπανση του περιβάλλοντος (καπνός, αφρικανική σκόνη)
• Κάπνισμα (ενεργητικό και παθητικό)
• Αλλεργιογόνα (γύρη λουλουδιών, ακάρεα οικιακής σκόνης, τρίχωμα ζώων)
• Λοιμώξεις (γρίπη, RSV)
• Ερεθιστικές ουσίες (αρώματα, καλλυντικά, λακ, προϊόντα οικιακού καθαρισμού)
• Φάρμακα (ασπιρίνη, Μη Στεροειδή Αντιφλεγμονώδη, β-αποκλειστές)
• Άσκηση
• Συναισθηματική ένταση, άγχος.

Διαχείριση & θεραπεία

Το Βρογχικό Άσθμα αποτελεί χρόνια νόσο που δεν είναι ομοιογενής ούτε σταθερή και δεν έχει οριστική θεραπεία.

Μπορεί όμως να ελεγχθεί με φάρμακα, εισπνεόμενα και από του στόματος, ανακουφιστικά (για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων) και ρυθμιστικά (για την αντιμετώπιση της αιτίας), αποφυγή των εκλυτικών παραγόντων και εμβολιασμό με όλα τα εμβόλια που συστήνει το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών για Παιδιά και Ενήλικες για την πρόληψη των λοιμώξεων.

Στόχος της αγωγής είναι η διαχείριση και ο έλεγχος των συμπτωμάτων για καλύτερη ποιότητα ζωής για τον ασθενή καθώς και η πρόληψη των επιπλοκών και η διατήρηση της λειτουργικότητας των πνευμόνων.

Κουνούπια χωρίς … σύνορα: Από τον ιό του Δυτικού Νείλου έως τον Δάγκειο πυρετό — τι πρέπει να γνωρίζουμε, πώς μπορούμε να προστατευθούμε

Γράφει η κ.Δανάη Περβανίδου,

ιατρός δημόσιας υγείας,

Προϊσταμένη Τμήματος Νοσημάτων που Μεταδίδονται με Διαβιβαστές, ΕΟΔΥ

Σε παγκόσμιο επίπεδο

Σε παγκόσμιο επίπεδο, τα κουνούπια χαρακτηρίζονται ως το πιο θανατηφόρο ζωικό είδος για τον άνθρωπο, λόγω κυρίως του φορτίου της ελονοσίας και του Δάγκειου πυρετού.

Συγκεκριμένα είδη κουνουπιών μπορούν να μεταδώσουν συγκεκριμένα νοσήματα, εφόσον μολυνθούν. Τα βασικά γένη κουνουπιών που μεταδίδουν νοσήματα περιλαμβάνουν: i) τα Ανωφελή κουνούπια, που μεταδίδουν την ελονοσία, ii) τα κουνούπια Culex, που μεταδίδουν τον ιό του Δυτικού Νείλου, και iii) τα κουνούπια Aedes, που μεταδίδουν ιογενή νοσήματα όπως τον Δάγκειο πυρετό, τη νόσο Chikungunya και Zika, με βασικό διαβιβαστή το είδος Aedes aegypti και δευτερεύων διαβιβαστή το είδος Aedes albopictus (Ασιατικό κουνούπι «τίγρη», που έχει εγκατασταθεί και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες).

Τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφεται αύξηση της συχνότητας και έντασης επιδημιών των νοσημάτων που μεταδίδονται με κουνούπια και της γεωγραφικής τους εξάπλωσης. Η παγκοσμιοποίηση, η αύξηση των διεθνών ταξιδιών και μετακινήσεων πληθυσμών και του διεθνούς εμπορίου διευκολύνουν την ταχεία μεταφορά παθογόνων και διαβιβαστών, από τη μία άκρη της γης στην άλλη. Την ίδια στιγμή, οι κλιματικές και περιβαλλοντικές αλλαγές επιδρούν άμεσα τόσο στους πληθυσμούς και στη δραστηριότητα των κουνουπιών όσο και στη δυναμική μετάδοσης νοσημάτων από αυτά, ενώ η κλιματική αλλαγή συνδράμει και στην εξάπλωση νέων ειδών κουνουπιών.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Στην Ευρώπη, τα τελευταία έτη καταγράφονται μακρύτερες και πιο έντονες περίοδοι μετάδοσης νοσημάτων που μεταδίδονται με κουνούπια. Η λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου θεωρείται πλέον ενδημική σε πολλές περιοχές της νότιας, κεντρικής και δυτικής Ευρώπης, με ετήσιες εποχικές επιδημίες, από Ιούνιο έως Νοέμβριο. 

Επιπρόσθετα, νοσήματα που μέχρι πρότινος χαρακτηρίζονταν «τροπικά» αποτελούν πλέον μία νέα πραγματικότητα (και) στην Ευρώπη: τα τελευταία έτη, έχουν καταγραφεί κατ’ επανάληψη συμβάντα εγχώριας μετάδοσης Δάγκειου πυρετού και νόσου Chikungunya σε χώρες της νότιας Ευρώπης (κυρίως σε Γαλλία και Ιταλία), μετά την εισαγωγή των ιών με μολυνθέντες ταξιδιώτες και την περαιτέρω μόλυνση των τοπικών πληθυσμών κουνουπιών Aedes albopictus από αυτούς. Το γεγογός αυτό υποδεικνύει τον κίνδυνο «ανάδυσης» αυτών των ιογενών νοσημάτων και στην Ευρώπη.

Ο κίνδυνος μετάδοσης νοσημάτων που μεταδίδονται με κουνούπια στην Ελλάδα

Στη χώρα μας, κρούσματα λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου καταγράφονται κάθε χρόνο, από το 2010 και μετά, σε ετήσια σχεδόν βάση, σε κάθε περίοδο κυκλοφορίας των κουνουπιών, ενώ κρούσματα έχουν καταγραφεί σε όλες τις Περιφέρειες. Ως εκ τούτου, εκτιμάται ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει εγκατασταθεί (και) στη χώρα μας και θεωρείται αναμενόμενη η επανεμφάνιση περιστατικών σε κάθε περίοδο μετάδοσης. 

Κατά την περίοδο 2010 - 2025, έχουν καταγραφεί συνολικά στη χώρα μας 2.184 κρούσματα λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου, με μέσο ετήσιο αριθμό 123 κρούσματα (εύρος: 0-317 κρούσματα/ έτος), εκ των οποίων το 71% αφορούσε σε πιο σοβαρά περιστατικά, με προσβολή του κεντρικού νευρικού συστήματος (κυρίως εγκεφαλίτιδες και μηνιγγίτιδες), ενώ ποσοστό 14% των διαγνωσμένων κρουσμάτων είχαν θανατηφόρο κατάληξη (κυρίως άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή/και με χρόνια προβλήματα υγείας). Το 2026 δεν έχουν καταγραφεί ακόμη κρούσματα της νόσου στην Ελλάδα, ωστόσο αναμένουμε την επανεμφάνιση κρουσμάτων και κατά τη φετινή περίοδο μετάδοσης.  Λόγω της σύνθετης επιδημιολογίας του, οι περιοχές κυκλοφορίας του ιού, σε κάθε περίοδο μετάδοσης, δεν μπορούν να προβλεφθούν με ασφάλεια.

Όσον αφορά στα ιογενή νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια Aedes (Δάγκειο πυρετό, Chikungunya και Zika), τα τελευταία έτη έχουν καταγραφεί μόνο εισαγόμενα περιστατικά στη χώρα μας (λιγότερο από 11 κρούσματα κάθε έτος), δηλαδή κρούσματα που αφορούσαν σε ταξιδιώτες που μολύνθηκαν σε κάποια χώρα του εξωτερικού, κυρίως της Νότιας Αμερικής/ Καραϊβικής, της Νοτιοανατολικής Ασίας και της Ινδικής χερσονήσου.

Ωστόσο, δεδομένης της εγκατάστασης του κουνουπιού-διαβιβαστή Aedes albopictus στη χώρα μας, θεωρείται υπαρκτός ο κίνδυνος τοπικής μετάδοσης αυτών των ιών, μετά την εισαγωγή τους στη χώρα με μολυνθέντες ταξιδιώτες, όπως συνέβη σε άλλες χώρες της νότιας Ευρώπης. Ένας πρόσθετος κίνδυνος είναι η πιθανή εισαγωγή και εγκατάσταση νέων «χωροκατακτητικών» ειδών κουνουπιών στη χώρα μας (όπως και σε άλλες χώρες της Ευρώπης), όπως του κουνουπιού Aedes aegypti (του βασικού διαβιβαστή αυτών των ιών). Η παρουσία αυτού του κουνουπιού στις ανατολικές παράκτιες περιοχές του Ευξείνου Πόντου/ Μαύρης Θάλασσας και η πρόσφατη εγκατάστασή του στην Κύπρο καταδεικνύει τον κίνδυνο εισαγωγής του και στη χώρα μας, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη ενισχυμένης επιτήρησης και εγρήγορσης. 

Τέλος, κατά τα έτη 2009 έως 2021 και το 2025, καταγραφήκαν εγχώρια κρούσματα ελονοσίας σε ορισμένες αγροτικές περιοχές της χώρας μας, υποδηλώνοντας ότι είναι υπαρκτός ο κίνδυνος τοπικής μετάδοσης της νόσου σε ευάλωτες περιοχές, όπου συνδυάζεται η παρουσία Ανωφελών κουνουπιών-διαβιβαστών με την παρουσία ασθενών που έρχονται από ενδημικές χώρες.

Περισσότερες πληροφορίες για τα νοσήματα αυτά και τα επιδημιολογικά δεδομένα στη χώρα μας μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του ΕΟΔΥ, στις επιμέρους σελίδες των συγκριμένων νοσημάτων.

Δράσεις πρόληψης και απόκρισης των αρχών δημόσιας υγείας

Με στόχο τη μείωση του κινδύνου μετάδοσης νοσημάτων που μεταδίδονται από κουνούπια, οι εθνικές αρχές δημόσιας υγείας εφαρμόζουν αδιαλείπτως σχέδια προετοιμασίας και απόκρισης, που περιλαμβάνουν: ενίσχυση της επιδημιολογικής επιτήρησης, άμεση διερεύνηση κρουσμάτων και εκτίμηση κινδύνου, εντομολογική επιτήρηση (και σε δυνητικές «πύλες εισόδου» νέων ειδών κουνουπιών), δράσεις ενημέρωσης και εγρήγορσης επαγγελματιών υγείας και κοινού, μέτρα για την ασφάλεια του αίματος. Συγκεκριμένα, υπάρχουν και εφαρμόζονται σχετικά Σχέδια Δράσης του Υπουργείου Υγείας (για τη λοίμωξη από ιό Δυτικού Νείλου, την ελονοσία και τα νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια Aedes), εκδίδεται σε ετήσια βάση σχετική Εγκύκλιος από το Υπουργείο Υγείας για τα προγράμματα διαχείρισης κουνουπιών, και λειτουργούν ειδικές διατομεακές Ομάδες εργασίας ειδικών επιστημόνων, υπό την Επιτροπή για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση Τροπικών Νοσημάτων του Υπουργείου Υγείας, στο πλαίσιο της Ενιαίας Υγείας. 

Οι πληροφορίες επιτήρησης κοινοποιούνται άμεσα στις αρμόδιες εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές δημόσιας υγείας, για την έγκαιρη εφαρμογή στοχευμένων δράσεων πρόληψης σε τοπικό επίπεδο, κατόπιν εκτίμησης κινδύνου, όπως ενίσχυσης των έργων διαχείρισης κουνουπιών (που αποτελούν αρμοδιότητα των αρχών τοπικής αυτοδιοίκησης), ενίσχυσης των δράσεων ενημέρωσης, μέτρων για την ασφάλεια του αίματος, όπου κρίνεται σκόπιμο.

Συνιστώμενα μέτρα πρόληψης σε ατομικό επίπεδο

Τα μέτρα πρόληψης σε ατομικό επίπεδο περιλαμβάνουν καταρχάς την αποφυγή των τσιμπημάτων κουνουπιών. Στο πλαίσιο αυτό, συστήνεται η χρήση εγκεκριμένων εντομοαπωθητικών σώματος και χώρου (π.χ. ταμπλέτες, «φιδάκια»), σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης, η χρήση σητών, κουνουπιέρων, κλιματιστικών/ανεμιστήρων και κατάλληλων (μακριών) ρούχων. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να λαμβάνονται από την έναρξη έως το τέλος της κάθε περιόδου κυκλοφορίας  των κουνουπιών, σε όλη την επικράτεια.

Όσον αφορά στον κίνδυνο λοίμωξης από ιό Δυτικού Νείλου, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, άτομα με ανοσοκαταστολή και άτομα με χρόνια υποκείμενα νοσήματα πρέπει να τηρούν τα μέτρα αυτά με ιδιαίτερη συνέπεια, καθώς κινδυνεύουν περισσότερο να νοσήσουν σοβαρά.

Παράλληλα, ένα σημαντικό μέτρο πρόληψης είναι η απομάκρυνση/ εξάλειψη εστιών στάσιμου νερού, όπου τα κουνούπια αφήνουν τα αβγά τους, ώστε να περιορισθούν οι εστίες αναπαραγωγής τους στους ιδιωτικούς χώρους. Για τη μείωση των εστιών αυτών, η συμμετοχή της κοινότητας είναι καθοριστική, καθώς στους ιδιωτικούς χώρους δεν  μπορούν να παρέμβουν οι αρμόδιες αρχές τοπικής αυτοδιοίκησης. Επί του πρακτέου, θα πρέπει να ελέγχονται τακτικά και ενδελεχώς όλοι οι ιδιωτικοί χώροι (αυλές, κήποι, βεράντες, ταράτσες, μπαλκόνια, χωράφια, οικόπεδα) για την ύπαρξη εστιών στάσιμων νερών και αυτές να εξαλείφονται. Όλα τα αντικείμενα που μαζεύουν νερό πρέπει να είναι αναποδογυρισμένα ή καλυμμένα ή το νερό τους να ανανεώνεται τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. Πρέπει να καθαρίζονται υδρορροές, φρεάτια και λούκια, και να καλύπτονται με σήτα οι αγωγοί εξαερισμού ων βόθρων.

Περισσότερες πληροφορίες

Πιο αναλυτικές πληροφορίες σχετικά με τα μέτρα ατομικής προστασίας από τα κουνούπια μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του ΕΟΔΥ (https://www.eody.gov.gr/el/nosimata/loipa-themata-ygeias/kounoypia.html?me=m3). 

Επιπρόσθετα, ταξιδιώτες που ταξιδεύουν σε χώρες όπου ενδημούν νοσήματα που μεταδίδονται με κουνούπια θα πρέπει να ενημερώνονται εγκαίρως για όλα τα νοσήματα που ενδημούν στις χώρες ταξιδιού τους, να λαμβάνουν έγκυρες ταξιδιωτικές οδηγίες πριν το ταξίδι τους, και να τηρούν με συνέπεια όλα τα συνιστώμενα μέτρα (π.χ. αυστηρά μέτρα ατομικής προστασίας από τα κουνούπια, καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού τους στην ενδημική χώρα, αλλά -εάν ταξίδεψαν σε χώρα ενδημική για Δάγκειο, Chikungunya ή Zika)- και για τουλάχιστον τρεις εβδομάδες μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, προληπτική αγωγή για ελονοσία, εμβολιασμούς, ασφαλείς σεξουαλικές πρακτικές εάν ταξίδεψαν σε χώρα με κυκλοφορία ιού Zika κτλ). Σε περίπτωση που οι ταξιδιώτες παρουσιάσουν ύποπτα συμπτώματα κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ή μετά την επιστροφή τους, πρέπει άμεσα να αναζητήσουν ιατρική εκτίμηση.

Ένα εμβόλιο, διπλή προστασία: τέτανος και κοκκύτης στους ενήλικες

Γράφει η κ.Παρασκευή Κατσαούνου Καθηγήτρια Πνευμονολογίας Ιατρικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α.

Μικρές πληγές, μεγάλοι κίνδυνοι

Κατά τη διάρκεια μιας εκδρομής ή και απλών εργασιών στον κήπο ή τη βεράντα, εγκυμονεί ο κίνδυνος μόλυνσης μιας απλής αμυχής ή πληγής από σπόρους του βακτηρίου του τετάνου. Ακόμη και στην περίπτωση που υπάρχει επίγνωση του κινδύνου, η εκδρομή ή η ημέρα μας θα διακοπεί έξαφνα στην αγχώδη προσπάθειά μας να λάβουμε αντιτετανικό ορό σε κάποιο φαρμακείο, το οποίο μπορεί είτε να βρίσκεται μακριά ή να είναι κλειστό.

Η μόλυνση μπορεί να συμβεί μέσω ανοιχτών πληγών, κοψιμάτων ή εκδορών, τραυμάτων από αιχμηρά ή σκουριασμένα αντικείμενα (καρφιά, σύρματα), σοβαρών εγκαυμάτων ή δαγκωμάτων ζώων ή και μη καλά αποστειρωμένων ιατρικών εργαλείων και οδηγεί σε προσβολή του νευρικού συστήματος και δυνητικά σοβαρές επιπλοκές. Επομένως καθώς στην καθημερινότητά μας συχνά εμφανίζουμε πληγές ή εκδορές, πιθανόν να κινδυνέψουμε αν δεν καλυφθούμε εντός 24 ωρών με αντιτετανικό όρο σε περίπτωση που δεν έχουμε προηγουμένως εμβολιαστεί.

Γιατί είναι σημαντικός ο αναμνηστικός εμβολιασμός έναντι του τετάνου

Εφόσον έχουμε ολοκληρώσει τον βασικό παιδικό εμβολιασμό, τα επίπεδα προστατευτικών αντισωμάτων έναντι του τετάνου παραμένουν υψηλά για μία δεκαετία, Επομένως, στη συνέχεια προκειμένου να είμαστε καλυμμένοι συστήνεται ο εμβολιασμός ανά δεκαετία.

Ο κοκκύτης δεν αφορά μόνον τα παιδιά

Το εμβόλιο του τετάνου δε διατίθεται μόνο του συνήθως, αλλά μαζί με αυτό του κοκκύτη ή και της διφθερίτιδας [Tdap (Τέτανος - Διφθερίτιδα - Ακυτταρικός Κοκκύτης]

Καθώς δε, παρέχει παρόμοια  κάλυψη, δηλαδή δεκαετή, με το εμβόλιο του κοκκύτη, ο επαναληπτικός εμβολιασμός τετάνου-κοκκύτη είναι εφικτός και μας παρέχει σημαντική προστασία.

Ο κοκκύτης είναι οξεία, εξαιρετικά μεταδοτική, μικροβιακή λοίμωξη του αναπνευστικού συστήματος που οφείλεται στον αιμόφιλο του κοκκύτη. Ομάδες υψηλού κινδύνου για νόσηση από κοκκύτη είναι τα παιδιά ηλικίας μικρότερης του ενός έτους, καθώς και οι ενήλικες με υποκείμενες παθήσεις.

Πότε πρέπει να εμβολιαζόμαστε

Ο εμβολιασμός έναντι του κοκκύτη συμπεριλαμβάνεται στο εμβολιαστικό πρόγραμμα των παιδιών, γεγονός που οδήγησε στη μείωση του αριθμού των αναφερόμενων κρουσμάτων κοκκύτη τις τελευταίες δεκαετίες στην Ελλάδα. Όμως, μελέτη οροεπιπολασμού το 2022 υποδεικνύει ότι το επίπεδο ανοσίας της αγέλης μεταξύ των Ελλήνων ενηλίκων είναι υποβέλτιστο. Συγκεκριμένα το ποσοστό των ενηλίκων Ελλήνων που έχουν ειδικά αντισώματα για τον κοκκύτη <50 IU/mL είναι >90%, γεγονός που υποδηλώνει ότι ένας μεγάλος αριθμός ενηλίκων μπορεί να είναι ευάλωτοι στη μόλυνση από κοκκύτη, παρά τα καθιερωμένα προγράμματα εμβολιασμού στην παιδική ηλικία στην Ελλάδα. Αυτό φαίνεται να εξηγείται από το ότι η ανοσία μειώνεται με την πάροδο της ηλικίας και επομένως ο εμβολιασμός κατά την παιδική ηλικία δεν παρέχει ικανοποιητική κάλυψη στην ενήλικο ζωή. Οι νοσήσεις από κοκκύτη δεν καταγράφονται, παρά μόνο σε ποσοστό περίπου 1%, καθώς αφενός μεν τα κλινικά χαρακτηριστικά της νόσου δεν είναι ειδικά (πχ βήχας) ή είναι συχνά άτυπα (απουσία πυρετού) και αφετέρου, υπάρχουν σημαντικοί περιορισμοί τόσο στον χρονισμό, όσο και την ευαισθησία των διαγνωστικών εξετάσεων. Έτσι, παρότι ο κοκκύτης είναι ένα νόσημα που υποδιαγιγνώσκεται, σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα της δημόσιας υγείας, τόσο στην Ελλάδα, όσο και διεθνώς.

Οι ενήλικες με κάποιο υποκείμενο νόσημα, όπως Χρόνια Αποφρακτική πνευμονοπάθεια, άσθμα, καρδιακή ανεπάρκεια, παχυσαρκία, σακχαρώδη διαβήτη, ανοσοκαταστολή, βρογχεκτασίες κλπ, καθώς και οι καπνιστές, διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσησης από κοκκύτη.

Προκειμένου να προστατεύονται αποτελεσματικά οι ενήλικες έναντι του κοκκύτη προτείνεται να εμβολιάζονται, σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού, με το εμβόλιο έναντι του κοκκύτη ως εξής:

• Σε ενήλικες που έχουν εμβολιαστεί πλήρως έναντι του κοκκύτη κατά την παιδική ηλικία προτείνεται μία δόση Τdap^* ** μεταξύ 18 και 25 ετών και μετά αναμνηστική δόση Τd*** ή Τdap ανά δεκαετία.
• Σε ενήλικες που εμβολιάζονται για πρώτη φορά συστήνονται τρεις δόσεις ως εξής: οι πρώτες δύο δόσεις πρέπει να χορηγούνται με μεσοδιάστημα τουλάχιστο 4 εβδομάδων και η τρίτη δόση 6-12 μήνες μετά τη δεύτερη.
• Σε ατελώς εμβολιασμένους ενήλικες (λιγότερες από 3 δόσεις) θα πρέπει να συμπληρώνονται οι δόσεις που υπολείπονται.
• Σε άγνωστο ιστορικό εμβολιασμού πρέπει να αρχίζουν με μία δόση Tdap
• Επιπρόσθετα, για να προστατεύσουμε τα έμβρυα και τα βρέφη συστήνεται ο εμβολισμός των εγκύων ως εξής:

Σε κάθε κύηση χορηγείται μία δόση εμβολίου Τdap ή Tdap-IPV, κατά προτίμηση από την 27η έως την 36η εβδομάδα κύησης, καθώς και σε ανεμβολίαστες λεχωΐδες, ανεξάρτητα από το διάστημα που μεσολάβησε από προηγούμενο εμβολιασμό με Τd/Tdap.

Έτσι η συνήθειά μας να εμβολιαζόμαστε τους χειμερινούς μήνες, δεν αποτελεί βέλτιστη τακτική για μικρόβια και ιούς που δεν είναι εποχιακά. Επιπρόσθετα για εμβόλια που μας καλύπτουν για δέκα χρόνια, όπως το διπλό έναντι του τετάνου και του κοκκύτη, συστήνεται να γίνεται τώρα που δεν νοσούμε από λοιμώξεις και μας «εγγυάται» ένα ξένοιαστο καλοκαίρι…

*Tdap (Τέτανος - Διφθερίτιδα - Ακυτταρικός Κοκκύτης

**Tdap-IPV (Tdap + Πολιομυελίτιδα)

*** Td (Τέτανος - Διφθερίτιδα)

Παρέμβαση του ΕΟΔΥ στη Ζάκυνθο για την πρόληψη και διερεύνηση κρουσμάτων λεπτοσπείρωσης

Με αφορμή την καταγραφή τεσσάρων κρουσμάτων λεπτοσπείρωσης στη Ζάκυνθο κατά τον μήνα Απρίλιο 2026, ένα εκ των οποίων είχε θανατηφόρα έκβαση, ο Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας πραγματοποίησε στις 28 Απριλίου 2026 επιτόπια παρέμβαση στο νησί, με στόχο τη διερεύνηση των περιστατικών, την ενίσχυση της συνεργασίας με τις τοπικές αρχές και την ενημέρωση του πληθυσμού για τα μέτρα πρόληψης.

Στιγμιότυπο από την επιτόπια διερεύνηση των συνθηκών πιθανής έκθεσης σε λεπτοσπείρωση στη Ζάκυνθο

Τι είναι η λεπτοσπείρωση

Η λεπτοσπείρωση είναι βακτηριακή ζωοανθρωπονόσος που μεταδίδεται κυρίως μέσω επαφής με νερό, έδαφος ή υλικά επιμολυσμένα με ούρα ζώων, ιδιαίτερα τρωκτικών. Η νόσος μπορεί να εκδηλωθεί με συμπτώματα που μοιάζουν με γριπώδη συνδρομή, όπως πυρετό, ρίγος, πονοκέφαλο και μυαλγίες, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρή νόσο με προσβολή των νεφρών, του ήπατος ή άλλων οργάνων. Η έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής βοήθειας και η έγκαιρη θεραπεία αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την καλή έκβαση της νόσου.

Περιβαλλοντικοί παράγοντες και αυξημένος κίνδυνος στη Ζάκυνθο

Η Ζάκυνθος παρουσιάζει διαχρονικά αυξημένη συχνότητα κρουσμάτων λεπτοσπείρωσης, γεγονός που σχετίζεται με περιβαλλοντικούς παράγοντες έκθεσης. Το τελευταίο διάστημα πριν από την εμφάνιση των περιστατικών είχαν καταγραφεί έντονες βροχοπτώσεις και τοπικά πλημμυρικά φαινόμενα, συνθήκες που μπορεί να ευνοήσουν την επιβίωση και διασπορά της Λεπτόσπειρας στο περιβάλλον, ιδίως σε χώρους με υγρασία, πυκνή βλάστηση και παρουσία τρωκτικών.

Συναντήσεις  με τοπικές αρχές και ενημέρωση της κοινότητας

Το κλιμάκιο του ΕΟΔΥ πραγματοποίησε συναντήσεις με εκπροσώπους της Περιφερειακής Ενότητας Ζακύνθου, του Δήμου, της Διεύθυνσης Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας, της Πολιτικής Προστασίας και τοπικών κοινοτήτων. Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρέθηκαν οι τρόποι μετάδοσης της νόσου, η ανάγκη έγκαιρης αναγνώρισης των συμπτωμάτων, η χρήση μέσων ατομικής προστασίας κατά την εκτέλεση αγροτικών ή άλλων εργασιών σε υγρό περιβάλλον, καθώς και η σημασία της συστηματικής αποκομιδής απορριμμάτων και της μυοκτονίας σε επίπεδο κοινότητας.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ενημέρωση κατοίκων και επαγγελματικών ομάδων με αυξημένη πιθανότητα έκθεσης, όπως άτομα που πραγματοποιούν αγροτικές εργασίες, φροντίζουν ζώα ή εργάζονται σε χώρους με στάσιμα νερά, υγρά εδάφη ή αυξημένη παρουσία τρωκτικών. Κατά την επίσκεψη παραδόθηκε έντυπο ενημερωτικό υλικό, αφίσες και φυλλάδια, αναφορικά με οδηγίες πρόληψης και βασικά συμπτώματα της νόσου, ώστε να αναρτηθούν και να διανεμηθούν μέσω των τοπικών αρχών και των κοινοτήτων προς ενημέρωση του πληθυσμού.

Επιτόπια διερεύνηση περιστατικού που κατέληξε

Στο πλαίσιο της διερεύνησης, πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τη Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας του νησιού, επιτόπια επίσκεψη στον χώρο κατοικίας και των αγροτικών εργασιών του κρούσματος που αποβίωσε. Η διερεύνηση ανέδειξε παράγοντες που μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο έκθεσης, όπως η αγροτική δραστηριότητα, η παρουσία ζώων, η ύπαρξη ζωοτροφών, η πυκνή βλάστηση και η αναφερόμενη παρουσία τρωκτικών στον περιβάλλοντα χώρο.

Συνεργασία με το Γενικό Νοσοκομείο Ζακύνθου και ενίσχυση της εργαστηριακής διάγνωσης

Παράλληλα, το κλιμάκιο επισκέφθηκε το Γενικό Νοσοκομείο Ζακύνθου, όπου συζητήθηκαν ζητήματα κλινικής υποψίας, εργαστηριακής διάγνωσης και αποστολής δειγμάτων. Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόσφατη σύναψη σύμβασης του ΕΟΔΥ με το Εργαστήριο Μικροβιολογίας του Τμήματος Ιατρικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η οποία ενισχύει τη δυνατότητα εργαστηριακής διερεύνησης ύποπτων περιστατικών λεπτοσπείρωσης με ορολογικές, αλλά και μοριακές μεθόδους.

Κατά την επίσκεψη στο Γενικό Νοσοκομείο Ζακύνθου συζητήθηκαν θέματα κλινικής υποψίας, διάγνωσης και εργαστηριακής διερεύνησης όπως και η συμμετοχή του Νοσοκομείου στον τομέα της ενημέρωσης του κοινού.

Η σημασία της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης

Η λεπτοσπείρωση είναι νόσημα που μπορεί να προληφθεί και να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά, όταν υπάρχει ενημέρωση, πρόληψη, έγκαιρη διάγνωση και κατάλληλη θεραπεία. Η παρέμβαση στη Ζάκυνθο έδωσε έμφαση στη συνεργασία μεταξύ δημόσιας υγείας, τοπικής αυτοδιοίκησης, νοσοκομειακών δομών, επαγγελματιών υγείας και κοινότητας. Ο βασικότερος πυλώνας πρόληψης είναι η γνώση του τρόπου μετάδοσης και των μέτρων προφύλαξης, καθώς και η έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής βοήθειας επί εμφάνισης συμπτωμάτων. Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η λήψη μέτρων σε επίπεδο κοινότητας, που αποσκοπούν στον έλεγχο του πληθυσμού των τρωκτικών με μυοκτονίες και στη σωστή διαχείριση των απορριμμάτων.

Συστάσεις του ΕΟΔΥ προς τους πολίτες

Ο ΕΟΔΥ υπενθυμίζει στους πολίτες να αποφεύγουν την επαφή με στάσιμα νερά ή υγρά εδάφη χωρίς προστασία, να καλύπτουν τραύματα και αμυχές με αδιάβροχο επίδεσμο και να χρησιμοποιούν αδιάβροχα γάντια και γαλότσες κατά την εκτέλεση αγροτικών εργασιών. Σε περίπτωση εμφάνισης συμπτωμάτων, όπως πυρετός, μυαλγίες, πονοκέφαλος, έντονη κόπωση, έμετοι, διάρροια, κόκκινα μάτια ή ίκτερος, ιδιαίτερα μετά από πιθανή έκθεση, είναι απαραίτητη η άμεση αναζήτηση ιατρικής βοήθειας.

Περισσότερες πληροφορίες

Περισσότερες πληροφορίες και ενημερωτικό υλικό για τη λεπτοσπείρωση, συμπεριλαμβανομένης της αφίσας και του φυλλαδίου με σχετικές πληροφορίες για το κοινό, είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα του ΕΟΔΥ www.eody.gov.gr  στο λήμμα «Λεπτοσπείρωση».

Εμβολιασμός έναντι της Γρίπης των Πτηνών για εργαζόμενους αυξημένου κινδύνου: Η πρόληψη είναι πράξη φροντίδας

Ο ΕΟΔΥ υλοποιεί από τον Φεβρουάριο του 2026 πρόγραμμα προληπτικού εμβολιασμού έναντι της Γρίπης των Πτηνών για εργαζόμενους που ασχολούνται επαγγελματικά με πτηνά ή γουνοφόρα θηλαστικά (μινκ). Η δράση αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο της πρόληψης και της προστασίας της υγείας των επαγγελματικών ομάδων που, λόγω της φύσης της εργασίας τους, μπορεί να έχουν αυξημένη πιθανότητα έκθεσης στον ιό της γρίπης των πτηνών. 

Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι ο κίνδυνος από ενδεχόμενη μόλυνση από τον ορισμένο ιό για τον γενικό πληθυσμό παραμένει πρακτικά μηδενικός και δεν υπάρχει οποιοσδήποτε κίνδυνος από την κατανάλωση κρέατος πουλερικών ή αυγών. Ο εμβολιασμός συνιστά μέτρο πρόληψης που απευθύνεται αποκλειστικά σε άτομα με επαγγελματική έκθεση και αποτελεί ένα πρόσθετο μέτρο προστασίας της υγείας τους. Το εμβόλιο (Sequires zoonotic vaccine) είναι εγκεκριμένο από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων και παρέχεται δωρεάν. 

Ο εμβολιασμός αφορά εργαζόμενους σε πτηνοτροφικές μονάδες και πτηνοσφαγεία, εργαζόμενους σε μονάδες εκτροφής γουνοφόρων ζώων, προσωπικό σε μονάδες επεξεργασίας προϊόντων πουλερικών ή μινκ, κτηνιάτρους που δραστηριοποιούνται σε αυτούς τους χώρους, κτηνιάτρους και προσωπικό που ενδέχεται να συμμετέχουν στη διαχείριση εστίας γρίπης των πτηνών, εργαστηριακό προσωπικό που χειρίζεται ιούς H5, εργαζόμενους σε φορείς διάσωσης ή περίθαλψης άγριων πτηνών, καθώς και προσωπικό ζωολογικών κήπων που φιλοξενούν άγρια πτηνά.

Ο ιός της γρίπης των πτηνών H5N1, στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, εξακολουθεί να κυκλοφορεί κυρίως μέσω άγριων υδρόβιων πτηνών (Εικόνα 1). Με τη συνεχιζόμενη κυκλοφορία της γρίπης των πτηνών στην Ευρώπη η έγκαιρη ενημέρωση και αξιοποίηση της δυνατότητας εμβολιασμού, μπορεί να ενισχύσει την ασφάλεια στους χώρους εργασίας. Παράλληλα, ο εμβολιασμός συμβάλλει ουσιαστικά και στη διαφύλαξη της δημόσιας υγείας του γενικού πληθυσμού, δημιουργώντας έναν προστατευτικό φραγμό έναντι πιθανής προσαρμογής στον ανθρώπινο οργανισμό και διασποράς του ιού. Επομένως, η πρόληψη μέσω του εμβολιασμού είναι πράξη φροντίδας για τον εαυτό μας αλλά και τους άλλους.

Ο ΕΟΔΥ καλεί τους υπεύθυνους επιχειρήσεων ή φορέων να ενημερώσουν τους εργαζόμενους για τη δυνατότητα εμβολιασμού διανέμοντας το σχετικό ενημερωτικό υλικό που βρίσκεται αναρτημένο στην ιστοσελίδα του. H πρόθεση εμβολιασμού εργαζομένων ανά επιχείρηση ή φορέα πρέπει να δηλωθεί σε ηλεκτρονική φόρμα για τον αποτελεσματικότερο σχεδιασμό του προγράμματος. Έχουν ορισθεί 27 Εμβολιαστικά Κέντρα, κατανεμημένα σε όλη την επικράτεια, ώστε να διευκολύνεται η πρόσβαση των ατόμων που επιθυμούν να εμβολιαστούν (Εικόνα 2, Πίνακας 1). Το εμβόλιο χορηγείται σε δύο δόσεις, με τη δεύτερη δόση να ακολουθεί 1 μήνα μετά την πρώτη. Σημειώνεται ότι ο έγκαιρος εμβολιασμός βοηθάει στην ταχύτερη εγκατάσταση ανοσίας και στην προστασία ακόμα και από αφανή έκθεση.

Για περισσότερες πληροφορίες και ενημερωτικό υλικό για τον εμβολιασμό έναντι της Γρίπης των Πτηνών για επαγγελματικές ομάδες αυξημένου κινδύνου μπορείτε να επισκεφθείτε τον ακόλουθο σύνδεσμο: Εμβολιασμός κατά της Γρίπης των Πτηνών,  τη σελίδα με το λήμμα «Γρίπη των Πτηνών». καθώς  και να επικοινωνήσετε με το τηλεφωνικό κέντρο 1135 του ΕΟΔΥ.